CỐ VẤN CHIẾN LƯỢC ĐỘC LẬP - MỘT VAI TRÒ CÒN THIẾU TRONG HỆ SINH THÁI DOANH NGHIỆP VIỆT NAM

Chúng ta có những doanh nhân rất quyết đoán, những nhà quản lý năng động, và ngày càng nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực như tài chính, marketing, công nghệ hay vận hành. Trong nhiều ngành nghề, doanh nghiệp Việt đã chứng minh khả năng thích nghi nhanh trước những biến động của thị trường.

Tuy nhiên, khi bước vào những giai đoạn chuyển mình quan trọng – như mở rộng quy mô, thay đổi mô hình kinh doanh, hoặc đối diện với những biến động lớn của môi trường kinh tế – nhiều doanh nghiệp lại gặp một khoảng trống khá đặc biệt.
Đó là thiếu một góc nhìn chiến lược độc lập, đủ trải nghiệm để nhìn lại toàn bộ cục diện và đủ khoảng cách để không bị cuốn vào những áp lực vận hành hằng ngày.

Ở nhiều quốc gia phát triển, vai trò này khá quen thuộc và thường được gọi là cố vấn chiến lược độc lập (Independent Strategic Advisor).

Tại Việt Nam, khái niệm này vẫn còn khá mới và đôi khi dễ bị nhầm lẫn với các hình thức tư vấn doanh nghiệp hay huấn luyện quản trị thông thường. Nhưng trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, đây có thể là một vai trò mà hệ sinh thái doanh nghiệp Việt Nam sẽ cần nhiều hơn trong thời gian tới.

Phần lớn doanh nghiệp được hình thành từ năng lượng rất mạnh của người sáng lập: một ý tưởng kinh doanh, một cơ hội thị trường và một nhóm cộng sự tin cậy.

Ở giai đoạn đầu, người sáng lập thường nhìn khá rõ con đường phía trước. Mô hình kinh doanh còn đơn giản, bộ máy tổ chức chưa phức tạp và thị trường cũng chưa tạo ra quá nhiều biến số.

Nhưng khi doanh nghiệp phát triển, bức tranh bắt đầu thay đổi. Quy mô doanh nghiệp lớn hơn, bộ máy tổ chức phức tạp hơn, áp lực tài chính cao hơn và sự cạnh tranh trên thị trường cũng trở nên khốc liệt hơn.

Trong bối cảnh đó, người lãnh đạo doanh nghiệp phải đồng thời xử lý nhiều vấn đề: duy trì tăng trưởng, quản trị nhân sự, kiểm soát chi phí, giữ quan hệ đối tác và xử lý các rủi ro thị trường.

Những công việc này đều rất quan trọng. Nhưng chính vì vậy, lãnh đạo doanh nghiệp thường bị cuốn vào nhịp vận hành liên tục của tổ chức. Việc lùi lại để nhìn toàn bộ cục diện chiến lược đôi khi trở nên rất khó.

Đây chính là thời điểm nhiều doanh nghiệp bắt đầu cảm thấy mình đang chạy rất nhanh nhưng không chắc đang đi đúng hướng.

Trong quản trị doanh nghiệp tồn tại một nghịch lý khá phổ biến: càng ở vị trí trung tâm, đôi khi càng khó nhìn thấy toàn bộ bức tranh.

Các cuộc họp nội bộ thường xoay quanh những vấn đề rất cụ thể như doanh thu, chi phí, nhân sự hay tiến độ dự án. Những vấn đề này cần được giải quyết mỗi ngày, nhưng đôi khi chúng khiến doanh nghiệp thiếu không gian để đặt lại những câu hỏi lớn hơn về chiến lược và định hướng dài hạn.

Ở nhiều nền kinh tế phát triển, cố vấn chiến lược độc lập thường là những người đã trải qua nhiều năm làm việc trong môi trường kinh doanh và từng tham gia vào quá trình xây dựng hoặc điều hành doanh nghiệp.

Sau khi tích lũy đủ kinh nghiệm, họ không còn trực tiếp điều hành một tổ chức cụ thể mà chuyển sang một vai trò khác: đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc nhìn lại cục diện chiến lược.

Điểm đặc biệt của vai trò này là tính độc lập. Cố vấn chiến lược không nằm trong bộ máy quản lý của doanh nghiệp. Họ không chịu áp lực doanh số và cũng không tham gia vào các quyết định vận hành hằng ngày.

Chính khoảng cách này giúp họ có thể nhìn nhận tình hình doanh nghiệp với góc nhìn khách quan hơn, đặt ra những câu hỏi chiến lược và giúp lãnh đạo doanh nghiệp nhận ra những điểm nghẽn mà đôi khi nội bộ tổ chức khó nhìn thấy.

Ở Việt Nam, khi nhắc đến cố vấn, nhiều người thường nghĩ đến mentor hoặc coach trong các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp.

Tuy nhiên, cố vấn chiến lược độc lập lại tập trung vào các vấn đề ở tầm cao hơn: cấu trúc thị trường, mô hình kinh doanh, những điểm nghẽn chiến lược và các quyết định dài hạn của doanh nghiệp.

Một cách dễ hình dung, cố vấn chiến lược giống như người quan sát bàn cờ từ bên ngoài.

Trong khi đó, lãnh đạo doanh nghiệp chính là người đang trực tiếp chơi trên bàn cờ và chịu áp lực của từng nước đi. Người quan sát không thay người chơi ra quyết định, nhưng nhờ vị trí khác biệt họ có thể nhìn thấy những khoảng trống, rủi ro hoặc cơ hội mà người trong cuộc chưa kịp nhận ra.

Ở nhiều quốc gia, việc doanh nghiệp có một hoặc vài cố vấn chiến lược độc lập là điều khá phổ biến.

Những người này có thể tham gia vào các cuộc thảo luận chiến lược định kỳ hoặc được mời tham gia khi doanh nghiệp đứng trước những quyết định lớn. Trong bối cảnh kinh tế ngày càng biến động, vai trò này có thể sẽ trở nên rõ nét hơn tại Việt Nam trong thời gian tới.

Không phải doanh nghiệp nào cũng cần cố vấn chiến lược. Nhưng khi bước vào những giai đoạn chuyển đổi lớn – mở rộng thị trường, tái cấu trúc tổ chức hay thay đổi mô hình kinh doanh – một góc nhìn độc lập đôi khi có thể tạo ra sự khác biệt.

Quan trọng nhất, cố vấn chiến lược không thay doanh nghiệp ra quyết định. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về lãnh đạo tổ chức. Nhưng một cuộc trao đổi đúng lúc có thể giúp doanh nghiệp nhìn rõ hơn những lựa chọn trước mắt.

Trong một môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, những góc nhìn chiến lược độc lập có thể trở thành một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của doanh nghiệp.

Có thể trong tương lai gần, chúng ta sẽ thấy nhiều hơn những người lựa chọn một vai trò khá đặc biệt: không trực tiếp điều hành doanh nghiệp, không thuộc một bộ máy tổ chức cụ thể, nhưng vẫn đồng hành cùng doanh nghiệp trong những thời điểm quan trọng của hành trình phát triển.

Tác giả:
Trần Đức Thịnh
Cố vấn Chiến lược Độc lập
Phó Chủ tịch – Hiệp hội Sách Giáo dục & Học liệu Điện tử Việt Nam (VAEDR)
Phó Giám đốc Thường trực – Trung tâm Tư vấn Phát triển Kinh tế Thương mại Việt Nam (VICENDETI)