DOANH NGHIỆP KHÔNG THIẾU LỜI KHUYÊN
14/03/2026
29
Trong hai bài viết trước, chúng ta đã nói đến một câu chuyện khá quen thuộc trong môi trường doanh nghiệp: chiến lược không phải là một bản kế hoạch được soạn thảo trong phòng họp, và góc nhìn chiến lược cũng không hình thành đơn thuần từ sách vở hay các mô hình quản trị. Nó thường là kết quả của những va đập thực tế với thị trường, của những lần thành công, những lần sai lầm và của nhiều năm quan sát cách các doanh nghiệp khác nhau đi qua các chu kỳ kinh tế. Nhưng khi nhìn sâu hơn vào thực tế đó, một câu hỏi khác bắt đầu xuất hiện: nếu tri thức quản trị ngày càng phong phú và doanh nghiệp ngày càng được tiếp cận nhiều lời khuyên hơn, vì sao không ít tổ chức vẫn gặp khó khăn khi phải đưa ra những quyết định mang tính chiến lược?
Chưa bao giờ môi trường doanh nghiệp lại nhiều lời khuyên như hiện nay. Đi đến một hội thảo kinh doanh, tham gia một khóa đào tạo quản trị, hay chỉ cần lướt qua các nền tảng mạng xã hội dành cho doanh nhân, người ta có thể bắt gặp hàng trăm công thức để tăng trưởng, mở rộng thị trường, xây dựng thương hiệu, quản trị nhân sự hay chuyển đổi số. Mỗi công thức đều được trình bày rất thuyết phục, mỗi mô hình đều có những ví dụ thành công đi kèm. Thị trường tri thức doanh nghiệp chưa bao giờ phong phú như vậy.Nhưng thực tế kinh doanh hiếm khi vận hành theo những công thức cố định.
Trong hơn hai mươi năm qua, thị trường doanh nghiệp Việt Nam đã đi qua nhiều giai đoạn khác nhau. Có những thời kỳ chỉ cần mở rộng thị trường là doanh nghiệp có thể tăng trưởng nhanh. Có những giai đoạn chỉ cần nắm đúng một cơ hội trong chuỗi cung ứng là doanh nghiệp có thể phát triển rất mạnh. Nhưng cũng có những giai đoạn mà cùng một mô hình từng giúp doanh nghiệp thành công lại bắt đầu mất hiệu lực, dù đội ngũ vẫn làm việc chăm chỉ và dù kiến thức quản trị ngày càng đầy đủ hơn.
Điều thay đổi không phải lúc nào cũng nằm ở nội bộ doanh nghiệp. Nhiều khi điều thay đổi chính là dòng chảy của thị trường.
Những người đã đi qua đủ nhiều chu kỳ kinh tế thường nhận ra một điều: thị trường luôn vận động theo những nhịp riêng của nó. Có lúc dòng vốn chảy mạnh vào một ngành, có lúc công nghệ mở ra một không gian cạnh tranh mới, có lúc hành vi tiêu dùng dịch chuyển theo những cách mà không một kế hoạch kinh doanh nào có thể dự báo đầy đủ từ trước. Trong những thời điểm như vậy, cùng một bộ kỹ năng quản trị có thể dẫn đến những kết quả hoàn toàn khác nhau. Một doanh nghiệp có thể tăng trưởng rất nhanh khi đang đứng đúng dòng chảy của thị trường, và cũng có thể chật vật nếu tiếp tục đi theo những giả định đã từng đúng trong quá khứ.
Vì vậy, chiến lược chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của kế hoạch.
Kế hoạch giúp tổ chức nguồn lực. Chiến lược giúp nhìn ra hướng vận động của hệ thống mà doanh nghiệp đang tồn tại trong đó. Khi nhìn thị trường đủ lâu, người ta bắt đầu nhận ra những tín hiệu nhỏ mà phần lớn mọi người dễ bỏ qua: sự thay đổi trong hành vi khách hàng, những dịch chuyển âm thầm của dòng vốn đầu tư, hay sự xuất hiện của những mô hình kinh doanh mới ở rìa thị trường trước khi chúng trở thành xu hướng. Những dấu hiệu đó hiếm khi nằm trong giáo trình, và cũng không phải lúc nào dữ liệu hiện tại có thể giải thích ngay lập tức.
Trong hệ sinh thái tri thức doanh nghiệp, nhiều vai trò đã được định hình khá rõ. Có người đào tạo truyền đạt kiến thức quản trị. Có người huấn luyện giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực đội ngũ. Có người tư vấn hỗ trợ giải quyết những vấn đề cụ thể trong vận hành. Mỗi vai trò đều có giá trị và đóng góp thiết thực cho sự phát triển của doanh nghiệp.
Nhưng trong bức tranh đó vẫn tồn tại một khoảng trống.
Đó là góc nhìn chiến lược độc lập.
Góc nhìn này không hình thành từ một khóa học, và cũng không xuất hiện chỉ sau vài năm làm tư vấn. Nó thường là kết quả của một hành trình dài hơn nhiều: trực tiếp xây dựng doanh nghiệp, đi qua những giai đoạn thị trường thuận lợi lẫn khó khăn, chứng kiến nhiều mô hình thành công rồi suy yếu, quan sát sự trỗi dậy của những ngành mới và sự thoái trào của những ngành từng tưởng như bất bại. Khi những trải nghiệm đó tích lũy đủ lâu, cách nhìn về doanh nghiệp bắt đầu thay đổi.
Doanh nghiệp không còn chỉ là một tổ chức với các phòng ban, quy trình và mục tiêu doanh thu. Nó trở thành một quân cờ trong một bàn cờ lớn hơn, nơi nhiều lực tác động đang vận hành cùng lúc: chu kỳ kinh tế, cấu trúc ngành, dòng vốn đầu tư và những biến đổi công nghệ.
Từ góc nhìn đó, chiến lược không còn đơn thuần là việc làm tốt hơn những gì doanh nghiệp đang làm. Chiến lược là khả năng đặt doanh nghiệp đúng vị trí trong một hệ thống đang vận động. Có những quyết định tưởng như rất hợp lý trong ngắn hạn, nhưng lại đi ngược dòng chảy dài hạn của thị trường. Và cũng có những lựa chọn nhìn qua tưởng chừng thận trọng, nhưng thực chất lại giúp doanh nghiệp đứng đúng nơi mà cơ hội đang dần hình thành.
Người điều hành doanh nghiệp hiểu tổ chức của mình sâu sắc nhất. Nhưng họ cũng là người bận rộn nhất với guồng vận hành hàng ngày. Một góc nhìn chiến lược độc lập không thay thế vai trò của người điều hành. Nó chỉ bổ sung một vị trí quan sát khác – một vị trí đủ tĩnh để nhìn thấy toàn bộ bàn cờ, thay vì chỉ nhìn vào một nước đi cụ thể.
Và đôi khi, chỉ một góc nhìn như vậy cũng đủ để nhiều quyết định lớn của doanh nghiệp trở nên rõ ràng hơn.
Câu chuyện này cũng dẫn đến một nhận ra thú vị khác: trong phần lớn doanh nghiệp, những người hiểu tổ chức sâu nhất lại thường là những người ít có điều kiện nhìn ra toàn bộ bàn cờ của thị trường. Người lãnh đạo doanh nghiệp luôn ở trung tâm của guồng vận hành. Họ phải ra quyết định liên tục, xử lý những vấn đề rất cụ thể của tổ chức và chịu trách nhiệm trực tiếp với kết quả kinh doanh. Chính vì vậy, góc nhìn của họ đôi khi bị kéo rất mạnh vào nhịp vận hành hàng ngày.
Điều này mở ra một câu hỏi khác đáng suy nghĩ: nếu chiến lược không nằm trong các bản kế hoạch chi tiết và cũng không phải chỉ là vấn đề của kỹ thuật quản trị, thì vai trò thực sự của người lãnh đạo trong việc hình thành chiến lược nằm ở đâu?
Trần Đức Thịnh
Cố vấn Chiến lược Độc lập
Phó Chủ tịch VAEDR – Hiệp hội Sách Giáo dục và Học liệu Điện tử Việt Nam
Phó Giám đốc Thường trực VICENDETI - Trung tâm Tư vấn Phát triển Kinh tế Thương mại Việt Nam