TRONG KINH DOANH, LỜI KHUYÊN THÌ KHÔNG THIẾU - NHƯNG GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC LẠI LÀ THỨ RẤT HIẾM

Trong các bài viết trước, tôi đã nói về vai trò của góc nhìn chiến lược trong hệ sinh thái doanh nghiệp, cũng như thực tế rằng thị trường tri thức kinh doanh ngày nay rất phong phú. Các khóa học quản trị, chương trình huấn luyện và cộng đồng chia sẻ kinh nghiệm đang phát triển nhanh, đóng góp nhiều giá trị cho cộng đồng doanh nhân. Nhưng khi câu chuyện chuyển sang chiến lược, vấn đề lại nằm ở một tầng khác.

Một câu hỏi tự nhiên xuất hiện: Điều gì thực sự tạo ra một cố vấn chiến lược? Câu trả lời không nằm ở một chứng chỉ hay một chương trình đào tạo. Nó nằm ở cách một người nhìn thấy chuyển động của thị trường.

Trong quản trị doanh nghiệp, nhiều kỹ năng có thể được đào tạo và hệ thống hóa. Người ta có thể học cách bán hàng, học cách xây dựng đội ngũ, học cách thiết kế hệ thống vận hành hoặc thiết lập các quy trình quản trị. Những kỹ năng đó có thể được chuẩn hóa thành phương pháp và truyền đạt tương đối nhanh. Nhưng chiến lược không vận hành theo logic của kỹ năng.

Chiến lược là kết quả của một cách nhìn về toàn bộ cuộc chơi kinh doanh, và cách nhìn đó thường hình thành từ một hành trình rất dài. Một hành trình đủ lâu để người ta nhận ra rằng thị trường không vận hành theo những mô hình tĩnh, mà theo những chu kỳ động. Một ngành có thể bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh trong vài năm. Một mô hình kinh doanh có thể trở nên lỗi thời chỉ sau một chu kỳ công nghệ. Một thị trường có thể bước vào giai đoạn tái cấu trúc mà phần lớn người trong cuộc chưa kịp nhận ra. Những chuyển động này thường bắt đầu rất sớm, nhưng chúng chỉ được nhận ra bởi những người đã quen với nhịp vận động dài hạn của thị trường.

Một yếu tố quan trọng tạo ra góc nhìn chiến lược là thứ có thể gọi là “trí nhớ của thị trường”. Trí nhớ này không nằm trong sách giáo khoa. Nó hình thành khi một người đã trực tiếp đưa ra nhiều quyết định trong những điều kiện không hoàn hảo: khi dữ liệu chưa đầy đủ, khi thị trường thay đổi nhanh hơn dự kiến, hoặc khi một quyết định sai có thể kéo theo hậu quả lớn. Những trải nghiệm như vậy tạo ra một loại hiểu biết rất đặc biệt. Người ta bắt đầu nhận ra rằng thị trường không vận hành theo các mô hình quản trị được viết trong giáo trình; nó vận hành theo những làn sóng dài của chu kỳ kinh tế và chu kỳ ngành. Những làn sóng đó có thể kéo dài nhiều năm, và chỉ những người đã ở trong cuộc chơi đủ lâu mới bắt đầu cảm nhận được nhịp vận động của chúng.

Một yếu tố khác cũng rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua là khoảng cách quan sát. Người điều hành doanh nghiệp thường nhìn thị trường từ vị trí của người trong cuộc. Họ hiểu rất rõ những áp lực vận hành và những vấn đề thực tế của tổ chức. Nhưng chính vì ở trung tâm của guồng máy đó, họ không phải lúc nào cũng có đủ khoảng cách để nhìn thấy toàn bộ bức tranh. Một cố vấn chiến lược thường đứng ở một vị trí khác: không phải là người trực tiếp điều hành, nhưng cũng không hoàn toàn là người ngoài cuộc. Họ ở một vị trí đủ gần để hiểu cuộc chơi và đủ xa để nhìn thấy toàn bộ bàn cờ, và chính khoảng cách quan sát đó tạo ra khả năng nhìn thấy trước những chuyển động lớn của thị trường.

Trong nhiều trường hợp, chiến lược không phải là việc xây dựng một bản kế hoạch chi tiết. Chiến lược là khả năng nhận ra một chu kỳ đang hình thành, một cơ hội đang mở ra, hoặc một rủi ro đang tiến lại gần. Những dấu hiệu này thường xuất hiện rất sớm, nhưng chúng chỉ được nhìn thấy bởi những người đã quen với việc quan sát nhiều hành trình doanh nghiệp khác nhau. Mỗi doanh nghiệp là một hệ sinh thái riêng: có doanh nghiệp tăng trưởng rất nhanh nhưng cũng suy yếu rất nhanh; có doanh nghiệp phát triển chậm nhưng duy trì được sức sống trong nhiều thập kỷ; có những tổ chức phải thay đổi mô hình nhiều lần trước khi tìm được con đường phù hợp. Khi quan sát đủ nhiều hành trình như vậy, người ta bắt đầu nhận ra những quy luật vận động quen thuộc của thị trường — không phải dưới dạng công thức, mà dưới dạng nhịp vận động của các chu kỳ.

Vì vậy, một vai trò như cố vấn chiến lược hiếm khi hình thành trong những cuộc thảo luận ồn ào. Nó thường hình thành trong những năm tháng quan sát dài hạn. Đó cũng là lý do vì sao vai trò này không phải là một nghề có thể đại trà hóa. Không phải vì nó cao siêu, mà vì hành trình hình thành góc nhìn chiến lược thường rất dài. Nó đòi hỏi trải nghiệm thực tế, thời gian tích lũy và khả năng quan sát thị trường qua nhiều chu kỳ.

Sau tất cả những điều vừa nói, một câu hỏi tự nhiên sẽ xuất hiện: Doanh nghiệp thực sự cần đến góc nhìn chiến lược vào thời điểm nào? Không phải khi mọi thứ đang thuận lợi. Và cũng không phải khi khủng hoảng đã xảy ra. Đó là câu chuyện tôi sẽ chia sẻ trong bài viết tiếp theo.

----------------
Trần Đức Thịnh
Cố vấn Chiến lược Độc lập
Phó Chủ tịch VAEDR – Hiệp hội Sách Giáo dục và Học liệu Điện tử Việt Nam
Phó Giám đốc Thường trực VICENDETI - Trung tâm tư vấn phát triển kinh tế thương mại Việt Nam