GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC THỰC SỰ HÌNH THÀNH NHƯ THẾ NÀO?

Nếu nhìn vào hệ sinh thái tri thức doanh nghiệp hiện nay, có thể nhận ra khá rõ hai con đường hình thành năng lực chiến lược. Con đường thứ nhất đi lên từ học thuật và quản trị. Nó bắt đầu từ các chương trình đào tạo quản trị, các trường kinh doanh và các tổ chức tư vấn chuyên nghiệp. Những người đi theo hướng này thường có nền tảng tri thức quản trị vững, khả năng hệ thống hóa vấn đề rõ ràng và năng lực truyền đạt tốt. Sau một thời gian làm việc trong doanh nghiệp hoặc các hãng tư vấn, nhiều người tiếp tục chuyển sang các vai trò đào tạo, huấn luyện hoặc tư vấn quản trị. Con đường này tạo ra những chuyên gia có tri thức rất mạnh, nhưng cũng có một giới hạn khá rõ: tri thức không phải lúc nào cũng đủ để hiểu thương trường.

Con đường thứ hai hình thành từ thực chiến kinh doanh. Đây là những người từng xây dựng doanh nghiệp, tham gia vào những quyết định quan trọng của thị trường và đi qua nhiều giai đoạn khác nhau của chu kỳ kinh tế. Sau nhiều năm ở trong cuộc chơi, họ bắt đầu chia sẻ lại những gì mình đã trải nghiệm. Con đường này tạo ra những người có cảm nhận rất thật về thương trường và về bản chất của các quyết định chiến lược. Tuy nhiên trải nghiệm cũng có giới hạn của nó: trải nghiệm không phải lúc nào cũng tự động trở thành tri thức.

Trong thực tế doanh nghiệp, hai con đường này hiếm khi giao thoa. Người có tri thức mạnh chưa chắc đã từng đi qua nhiều chu kỳ kinh doanh, còn người có trải nghiệm sâu chưa chắc đã có điều kiện hệ thống hóa tri thức. Nhưng chính ở khoảng giao thoa giữa tri thức và trải nghiệm, góc nhìn chiến lược mới bắt đầu hình thành. Tri thức giúp người ta hiểu cấu trúc của vấn đề, còn trải nghiệm giúp nhận ra bản chất của quyết định. Tri thức cho phép phân tích, còn trải nghiệm giúp nhận ra thời điểm. Khả năng nhận ra một chu kỳ vận động của thương trường thường chỉ xuất hiện sau khi người ta đã đi qua vài chu kỳ của thị trường.

Trong nhiều năm làm việc với doanh nghiệp, một điều trở nên khá rõ: tri thức quản trị và thực tế thương trường luôn tồn tại một khoảng cách nhất định. Các mô hình quản trị giúp doanh nghiệp hiểu cách tổ chức bộ máy, cách phân bổ nguồn lực và cách vận hành hệ thống. Nhưng khi thị trường bước vào những giai đoạn biến động lớn, nhiều quyết định quan trọng lại nằm ngoài khuôn khổ của các mô hình này. Doanh nghiệp phải ra quyết định khi dữ liệu chưa đầy đủ, bối cảnh thị trường chưa rõ ràng và tương lai chưa thể dự đoán chính xác; trong những thời điểm như vậy, kinh nghiệm thương trường trở thành một yếu tố rất quan trọng.

Một nguồn hình thành góc nhìn chiến lược khác đến từ khả năng quan sát nhiều hành trình doanh nghiệp khác nhau. Mỗi doanh nghiệp là một câu chuyện riêng và mỗi ngành nghề có một nhịp vận động khác nhau, nhưng khi quan sát đủ nhiều trường hợp, thương trường bắt đầu lộ ra những quy luật vận động quen thuộc. Vì vậy góc nhìn chiến lược không chỉ đến từ tri thức hay trải nghiệm cá nhân mà còn đến từ khả năng quan sát nhiều cuộc chơi cùng lúc.

Những người hiểu doanh nghiệp sâu nhất thường là những người đang trực tiếp vận hành nó mỗi ngày. Nhưng chính vì ở trung tâm của guồng quay vận hành, họ lại khó có đủ khoảng cách để nhìn toàn bộ cục diện. Khi doanh nghiệp phải xử lý dòng tiền, nhân sự và thị trường, ban lãnh đạo thường bị cuốn vào những vấn đề rất gần, trong khi chiến lược lại đòi hỏi khả năng nhìn xa hơn, rộng hơn và qua nhiều chu kỳ của thương trường.

Từ những hành trình như vậy, một vai trò khá đặc biệt dần xuất hiện trong hệ sinh thái doanh nghiệp: đó không phải là người trực tiếp điều hành doanh nghiệp, cũng không phải là người đứng trên sân khấu để nói về kinh doanh, mà là người có đủ trải nghiệm để hiểu cuộc chơi đồng thời có đủ khoảng cách để quan sát nhiều cuộc chơi khác nhau. Đó chính là vai trò của cố vấn chiến lược độc lập.

Một nghịch lý thú vị: sau khi đi qua đủ nhiều chu kỳ của thương trường, nhiều người bắt đầu lựa chọn một vị trí khác – một vị trí có khoảng cách đủ xa để quan sát nhưng vẫn đủ gần để hiểu cuộc chơi. Ở vị trí đó, chiến lược không còn là một khái niệm trong sách mà trở thành một góc nhìn về cách thương trường vận động. Và nghịch lý này sẽ được bàn sâu hơn trong bài viết tiếp theo.

Trần Đức Thịnh
Cố vấn Chiến lược Độc lập
Phó Chủ tịch VAEDR – Hiệp hội Sách Giáo dục & Học liệu Điện tử Việt Nam
Phó Giám đốc Thường trực VICENDETI – Trung tâm Tư vấn Phát triển Kinh tế Thương mại Việt Nam